ნარდს საკუთარი ენა აქვს. მისი დიდი ნაწილი სპარსულიდან მოდის, ნაწილი კი ქართულ ეზოებში შეიქმნა. ვინც ბავშვობიდან თამაშობს, ამ სიტყვებს ბუნებრივად იყენებს, დამწყებისთვის კი „დუ-ბეში“ ან „კოქსი“ შეიძლება უცნაურად ჟღერდეს. ქვემოთ ძირითადი ტერმინებია მოკლე განმარტებებით — ისე, როგორც tamashebi.cc-ზე გამოიყენება. ზოგ სიტყვას სხვადასხვა ქალაქსა და ოჯახში ოდნავ განსხვავებულად წარმოთქვამენ ან სხვა სინონიმით ცვლიან; აქ ყველაზე გავრცელებული ფორმებია მოყვანილი. ლექსიკონი თემების მიხედვით არის დალაგებული: ჯერ ინვენტარი, მერე კამათლის სახელები, დაფის ნაწილები, სვლები და ბოლოს ქულები.
ნარდის ინვენტარი: დაფა, ქვები და კამათელი
- დაფა — სათამაშო ყუთი ან ფიცარი ოცდაოთხი ადგილით, თორმეტ-თორმეტი თითო მხარეს. ტრადიციული ნარდის დაფა ხისაა და იკეცება.
- ადგილი — დაფაზე დახატული წაგრძელებული სამკუთხედი, რომელზეც ქვები დგას. ადგილზე ქვების რაოდენობა შეზღუდული არ არის.
- ნარდის ქვები — მრგვალი ბრტყელი ფიგურები. თითოეულ მოთამაშეს თხუთმეტი ქვა ჰყავს, ორი განსხვავებული ფერის, ჩვეულებრივ ღია და მუქი.
- ნარდის კამათელი (ზარი) — ექვსწახნაგა კუბი წერტილებით ერთიდან ექვსამდე. თამაშდება ორი კამათლით. ჩვეულებრივ კამათელზე მოპირდაპირე წახნაგების ჯამი შვიდია.
- ბარი — დაფის შუა ზოლი, რომელიც მას ორ ნახევრად ყოფს. აქ დგას მოკლული ქვა, სანამ თამაშში არ დაბრუნდება.
ნარდის კამათელი: რიცხვების სახელები
- იაქი — 1
- დუ — 2
- სე — 3
- ჩარი — 4
- ფანჯი — 5
- შაში — 6
წყვილების სახელები
წყვილი ჰქვია გაგორებას, როცა ორივე კამათელზე ერთი რიცხვი მოდის; ის ოთხ სვლას იძლევა. თითოეულ წყვილს საკუთარი სახელი აქვს: დუ-შაში — 6-6, დუ-ბეში — 5-5, დორ-ჩარი — 4-4, დუ-სე — 3-3, დუ-ბარა — 2-2, იაგანი — 1-1. დუ-შაში ყველაზე „ძვირფასი“ გაგორებაა — ოცდაოთხი ნაბიჯი ერთ სვლაზე, იაგანი კი ყველაზე მოკრძალებული, სულ ოთხი ნაბიჯი, თუმცა სახლში ადგილების დასაკეტად ხშირად ძალიან სასარგებლოა. წყვილი 36 შესაძლო გაგორებიდან ექვსჯერ მოდის, ანუ საშუალოდ ყოველ მეექვსე სვლაზე.
დაფის ნაწილები
- სახლი — შენი ბოლო მეოთხედი, ექვსი ადგილი, სადაც ყველა ქვა უნდა შეიყვანო და საიდანაც მათ გაიყვან. tamashebi.cc-ზე შენი სახლი ქვედა მარჯვენა მეოთხედშია.
- ეზო — სახლის გვერდით მდებარე მეოთხედი. შენი ეზო შენს სახლამდე ბოლო გზაა, მოწინააღმდეგის ეზო — მისი.
- მოწინააღმდეგის სახლი — სადაც შენი ორი უკანა ქვა იწყებს თამაშს და სადაც ბარიდან ქვა შედის.
- უკანა ქვები — შენი ორი ქვა, რომლებიც მოწინააღმდეგის სახლის ყველაზე შორეულ ადგილზე იწყებს და ყველაზე გრძელი გზა აქვს გასავლელი.
- თავი — გრძელ ნარდში ადგილი, სადაც თამაშის დასაწყისში თხუთმეტივე ქვა დგას. მოკლე ნარდში ეს ცნება არ გამოიყენება.
სვლები და მოქმედებები
- გაგორება — კამათლების დაგდება. tamashebi.cc-ზე კამათელს სერვერი აგორებს და ორივე მოთამაშე ერთსა და იმავე შედეგს ხედავს.
- პირველი გაგორება — ხელის დასაწყისში თითო კამათელი; მეტის მქონე იწყებს და ამ ორ კამათელს თამაშობს.
- სვლა — ერთი კამათლის მნიშვნელობით ქვის გადაადგილება; ასევე მოთამაშის მთელი რიგი.
- მარტო ქვა (ცალი ქვა) — ადგილზე მარტო მდგომი ქვა, რომელიც შეიძლება მოკლან.
- კარი (დაკეტილი ადგილი) — ადგილი, სადაც ერთი მოთამაშის ორი ან მეტი ქვა დგას. მოწინააღმდეგე მასზე ვერ დადგება.
- ბლოკი — რამდენიმე ზედიზედ დაკეტილი ადგილი. ექვსი ზედიზედ მოწინააღმდეგის ქვას გზას მთლიანად უკეტავს.
- მოკვლა — მოწინააღმდეგის მარტო ქვაზე დადგომა; მოკლული ქვა ბარზე გადადის.
- გაცოცხლება (შესვლა) — მოკლული ქვის ბარიდან მოწინააღმდეგის სახლში დაბრუნება კამათლის მიხედვით. სანამ ქვა ბარზეა, სხვა სვლა არ შეიძლება.
- გაყვანა — ქვის დაფიდან გატანა სახლიდან, როცა ყველა ქვა უკვე სახლშია.
- სვლის გადასვლა — როცა არცერთი კამათლის თამაში არ შეიძლება, რიგი მოწინააღმდეგეზე გადადის.
- მაქსიმალური სვლის წესი — თუ შეიძლება, ორივე კამათელი უნდა ითამაშო; თუ მხოლოდ ერთი, უპირატესობა დიდ რიცხვს აქვს.
- შეხება — მდგომარეობა, როცა ორი მოთამაშის ქვები ჯერ კიდევ ერთმანეთის გზაზეა და მოკვლა შესაძლებელია.
- რბოლა — თამაშის ბოლო ნაწილი, როცა ქვები ერთმანეთს გასცდა და იგებს ის, ვინც უფრო სწრაფად გაიყვანს.
- სახლში მოკვლის წესი — tamashebi.cc-ზე მოქმედი ქართული წესი: ქვა, რომელმაც საკუთარ სახლში მოკლა, სვლის ბოლომდე იმ ადგილზე რჩება, თუ სხვაგვარად კამათელს ვერ ითამაშებ.
- დაბრუნება (↶) — საიტზე სვლის ბოლოს ორნახევარი წამი გაქვს, რომ ბოლო ნაბიჯი უკან წაიღო; ✓ სვლას ადასტურებს.
ქულები და მატჩი
- ხელი — ერთი თამაში დასაწყისიდან, სანამ ვინმე თხუთმეტივე ქვას გაიყვანს.
- ოინი — ჩვეულებრივი მოგება, 1 ქულა: წაგებულმა ერთი ქვა მაინც გაიყვანა.
- მარსი — ორმაგი მოგება, 2 ქულა: წაგებულმა ვერცერთი ქვა ვერ გაიყვანა.
- კოქსი — სამმაგი მოგება, 3 ქულა: წაგებულმა ვერცერთი ქვა ვერ გაიყვანა და ქვა ბარზე ან მოგებულის სახლში ჰყავს.
- მატჩი — ხელების სერია 1, 3, 5 ან 7 ქულამდე; იგებს, ვინც პირველი მიაღწევს.
- დავი (გაორმაგება) — ზოგ თამაშში გამოყენებული კუბი ხელის ღირებულების გასაორმაგებლად. tamashebi.cc-ზე ის არ არის.
დარჩენილი სვლები (პიპების ჯამი)
პიპი ერთი ნაბიჯია დაფაზე, პიპების ჯამი კი ის მანძილია, რომელიც ყველა შენს ქვას დაფიდან გასვლამდე დარჩა. დასაწყისში ორივე მოთამაშეს 167 აქვს: ორი ქვა 24 ნაბიჯით, ხუთი 13-ით, სამი 8-ით და ხუთი 6-ით. მოკლული ქვა ბარიდან 25 ნაბიჯს ითვლის. საიტზე ეს რიცხვი თითოეული მოთამაშის ფირფიტაზე „დარჩენილი სვლების“ სახელით ჩანს და რბოლაში ერთი შეხედვით გაჩვენებს, ვინ არის წინ. თითოეული სვლა ამ რიცხვს კამათლების ჯამით ამცირებს: 5-3-ის შემდეგ 167-დან 159 დარჩება, დუ-შაშის შემდეგ — 143. როცა შენი ქვა კვდება, შენი ჯამი იზრდება, რადგან ის ბარიდან თავიდან იწყებს გზას; ამიტომ მოკვლა რბოლაშიც დიდ უპირატესობას იძლევა.
ხშირად დასმული კითხვები
- რამდენი ქვაა ნარდში?
- ოცდაათი: თხუთმეტ-თხუთმეტი თითოეულ მოთამაშეს, ორი სხვადასხვა ფერის.
- რამდენი კამათელი სჭირდება ნარდს?
- ორი. პირველი გაგორებისას თითოეული მოთამაშე მხოლოდ ერთს აგორებს, მერე კი ყოველ სვლაზე ორს.
- რას ნიშნავს დუ-შაში?
- ორი ექვსიანი — 6-6. როგორც ყველა წყვილი, ოთხჯერ თამაშდება, ანუ სულ ოცდაოთხ ნაბიჯს იძლევა.
- რით განსხვავდება მარსი კოქსისგან?
- ორივეში წაგებულს ერთი ქვაც არ აქვს გაყვანილი. კოქსისთვის კიდევ საჭიროა, რომ მისი ქვა ბარზე ან მოგებულის სახლში იყოს. მარსი 2 ქულაა, კოქსი 3.
- რა არის „კარი“ ნარდში?
- ასე ეძახიან დაკეტილ ადგილს — ადგილს, სადაც ერთი მოთამაშის ორი ან მეტი ქვა დგას. მოწინააღმდეგე მასზე ვერ დადგება, მოკლული ქვაც მასზე ვერ შევა.
ნარდი tamashebi.cc-ზე უფასოა. ზოგ მაგიდაზე Domino Coin გამოიყენება — ეს ვირტუალური ქოინია, ფული არ არის და ფულზე არ იცვლება. თამაში გასართობად და ოსტატობისთვისაა.