ნარდი საქართველოში მხოლოდ თამაში არ არის. ის ეზოს, აივნის და საოჯახო საღამოების ნაწილია — კამათლის ხმა, ქვების ჩხაკუნი და მეზობლის რჩევა, რომელიც არავის უთხოვია. ამ თამაშს გრძელი ისტორია აქვს და მისი კვალი დღემდე ჩანს სიტყვებში, რომლებსაც მაგიდასთან ვამბობთ. ქვემოთ მხოლოდ ის არის მოთხრობილი, რაც კარგად არის ცნობილი; ზუსტ თარიღებსა და ლეგენდებს ერთმანეთისგან ვმიჯნავთ.
„ტაბლების“ დიდი ოჯახი
ნარდი ეკუთვნის სამაგიდო თამაშების ძველ ოჯახს, რომელსაც ისტორიკოსები „ტაბლებს“ (ინგლისურად tables) უწოდებენ. ამ თამაშებს საერთო აქვს დაფა ოცდაოთხი ადგილით, ქვები, რომლებიც კამათლის მიხედვით მოძრაობს, და მიზანი — ქვების დაფის ერთი ბოლოდან მეორემდე მიყვანა და გაყვანა. ამ ოჯახის წევრები ძველ რომში, შუა საუკუნეების ევროპასა და ახლო აღმოსავლეთში თამაშობდნენ, მათ შორის ცნობილია რომაული „ტაბულა“. თანამედროვე ბექგემონი, ქართული მოკლე ნარდი, გრძელი ნარდი და თურქული თავლა ამავე ხის ტოტებია. ამიტომაა, რომ სხვადასხვა ქვეყნის მოთამაშეები ერთმანეთის დაფას მაშინვე ცნობენ: წესები განსხვავდება, მაგრამ ოცდაოთხი ადგილი, ორი კამათელი და ქვების რბოლა სახლისკენ ყველგან ერთია.
სპარსული ნარდი და სახელწოდება
სიტყვა „ნარდი“ სპარსული „ნარდ“-იდან მოდის — ასე ეძახიან ამ თამაშს ირანში დღესაც. სპარსულ ტრადიციაში ცნობილია ლეგენდა ნარდის შექმნაზე: მასში თამაში სპარსელი ბრძენის გამოგონებად არის წარმოდგენილი, როგორც პასუხი ინდოეთიდან ჩამოტანილ ჭადრაკზე. ეს ლეგენდაა და არა დოკუმენტური ისტორია, მაგრამ ის კარგად აჩვენებს, რამდენად ღრმად არის ნარდი სპარსულ კულტურაში ფესვგადგმული. საქართველოში თამაში სპარსული სახელით დამკვიდრდა, ისევე როგორც მთელ სამხრეთ კავკასიაში. საუკუნეების მანძილზე საქართველო სპარსულ და თურქულ სამყაროსთან მჭიდრო კონტაქტში იყო და ამ ურთიერთობის კვალი ნარდის ლექსიკაში ყველაზე კარგად ჩანს: კამათლის რიცხვებს ქართველი მოთამაშეები დღემდე სპარსულად ასახელებენ და ბევრმა არც კი იცის, რომ „შაში“ უბრალოდ „ექვსს“ ნიშნავს.
კამათლის სახელები სპარსულიდან
- იაქი (1) — სპარსული yek, „ერთი“.
- დუ (2) — სპარსული do, „ორი“.
- სე (3) — სპარსული se, „სამი“.
- ჩარი (4) — სპარსული chahar, „ოთხი“.
- ფანჯი (5) — სპარსული panj, „ხუთი“.
- შაში (6) — სპარსული shesh, „ექვსი“.
- წყვილების ნაწილს — დუ-შაში, დუ-ბეში, დუ-ბარა, დორ-ჩარი — ახლო შესატყვისები თურქულ თავლაშიც აქვს: ეს სიტყვები რეგიონის საერთო სათამაშო ენის ნაწილია.
ნარდი ქართულ ეზოში
თბილისის ძველ უბნებში, დასავლეთ საქართველოს სოფლებსა თუ ზღვისპირა ქალაქებში ნარდის დაფა ხშირად ეზოში, ხის ქვეშ ან აივანზე დგას. თამაშობენ მეზობლები, მეგობრები, ბაბუა და შვილიშვილი. ნარდს თითქმის ყოველთვის მაყურებელი ჰყავს: ვიღაც ქვების დათვლაში ეხმარება, ვიღაც კი ხმამაღლა ამბობს, როგორ ითამაშებდა თავად. ბევრ ოჯახში ნარდი თაობიდან თაობას გადაეცემა — ხის დაფაც და თამაშის ხერხებიც. ბავშვი ჯერ კამათლის სახელებს სწავლობს, მერე ქვების დათვლას, ბოლოს კი იმას, რომ მარტო ქვის დატოვება არ ღირს. ნარდი მარტივად ისწავლება, მაგრამ მისი სიღრმე წლობით იხსნება — ეს მისი ერთ-ერთი საიდუმლოა.
ეზოში ნარდი სხვადასხვა ადგილას ოდნავ სხვადასხვაგვარადაც თამაშდებოდა. ზოგ მაგიდასთან არსებობდა ადგილობრივი წესები, რომლებზეც თამაშის წინ შეთანხმდებოდნენ. tamashebi.cc-ზე ერთ-ერთი ასეთი, ქართულ მაგიდებთან გავრცელებული წესი გამოიყენება: ქვა, რომელიც საკუთარ სახლში მოწინააღმდეგის ქვას მოკლავს, სვლის ბოლომდე იმ ადგილზე რჩება. ქულების დათვლაც ქართულ მაგიდასთან დამკვიდრებული წესით მიდის — ოინით, მარსით და კოქსით.
რატომ გაძლო ნარდმა საუკუნეებს
ნარდი ბევრ სხვა ძველ თამაშზე დიდხანს ცოცხლობს და ამის რამდენიმე მარტივი მიზეზი აქვს. პირველი — იღბლისა და ოსტატობის ბალანსი. კამათლის გამო დამწყებსაც შეუძლია ცალკეული ხელის მოგება, მაგრამ ხანგრძლივ თამაშში გამოცდილი მოთამაშე თითქმის ყოველთვის წინ გადის, რადგან უკეთეს გადაწყვეტილებებს იღებს. მეორე — სიჩქარე: ერთი ხელი ხშირად რამდენიმე წუთში მთავრდება, ამიტომ ნარდი შესვენებაზე, სადილის შემდეგ ან მეზობელთან სტუმრობისასაც ეტევა. მესამე — საზოგადოებრიობა: ნარდი ორი ადამიანის თამაშია, მაგრამ მის ირგვლივ ყოველთვის საუბარი, ხუმრობა და კამათი იმართება. და ბოლოს — ინვენტარი მცირეა: დაფა, ოცდაათი ქვა და ორი კამათელი, რაც ნებისმიერ სახლში ეტევა.
სპორტული ნარდი და ჩემპიონატები
ნარდი საქართველოში ორგანიზებულ სპორტადაც არსებობს: მოქმედებს საქართველოს სპორტული ნარდის ფედერაცია, რომლის შესახებ ინფორმაცია სპორტის სამინისტროს ვებგვერდზე, sport.gov.ge-ზეც გვხვდება. ტარდება ნარდის ჩემპიონატები და ტურნირები, სადაც მოთამაშეები ერთიან, წინასწარ შეთანხმებულ წესებით ეჯიბრებიან ერთმანეთს. ზუსტი კალენდრისა და მონაწილეობის პირობებისთვის ჯობს უშუალოდ ფედერაციას მიმართო — ისინი წლიდან წლამდე იცვლება. ტურნირულ თამაშს ეზოს ნარდისგან ერთი რამ განასხვავებს: წესები წინასწარ და ყველასთვის ერთნაირად არის დადგენილი, ამიტომ კამათს ადგილი არ რჩება. სწორედ ამიტომ ღირს, რომ სახლში თამაშისასაც ზუსტად იცოდე წესები — მაგალითად, ის, როდის არის მოგება მარსი და როდის კოქსი.
ნარდი ეკრანზე
დღეს ნარდს ტელეფონითა და კომპიუტერითაც თამაშობენ, მაგრამ თამაშის არსი არ შეცვლილა: იგივე თხუთმეტი ქვა, იგივე ორი კამათელი და იგივე გადაწყვეტილებები — მოკლა თუ დაცული დარჩე, გაიქცე თუ დაელოდო. tamashebi.cc-ზე ნარდი ბრაუზერში თამაშდება, ქართული ინტერფეისით და ქართული წესებით, ცოცხალ მოწინააღმდეგესთან. კამათელს სერვერი აგორებს, ასე რომ ორივე მოთამაშე ერთსა და იმავეს ხედავს, ხოლო ტელეფონზე დაფა ჰორიზონტალურად იშლება — ზუსტად ისე, როგორც ეზოში მაგიდაზე. ონლაინ თამაშს თავისი უპირატესობაც აქვს: წესებს საიტი თავად აკონტროლებს, ამიტომ კამათი იმაზე, შეიძლებოდა თუ არა ესა თუ ის სვლა, აღარ არის, ქულებსაც ავტომატურად ითვლის. თუ ნარდს ახლა სწავლობ, ეს კარგი გზაა წესების ზუსტად ასათვისებლად; თუ დიდი ხანია თამაშობ, ის გაძლევს საშუალებას, ითამაშო მაშინაც, როცა ეზოში პარტნიორი არ ჩანს. ნამდვილ ხის დაფას და მეზობელთან თამაშს კი, რა თქმა უნდა, ვერაფერი შეცვლის.
ხშირად დასმული კითხვები
- საიდან მოდის სიტყვა „ნარდი“?
- სპარსული „ნარდ“-იდან. სპარსულიდან მოდის კამათლის რიცხვების სახელებიც: იაქი, დუ, სე, ჩარი, ფანჯი, შაში.
- ნარდი და ბექგემონი ერთი წარმოშობისაა?
- დიახ. ორივე „ტაბლების“ ოჯახს ეკუთვნის. ქართული მოკლე ნარდი ბექგემონთან ძალიან ახლოსაა; განსხვავება ძირითადად ქულების დათვლაშია.
- არსებობს საქართველოში ნარდის ჩემპიონატი?
- დიახ. საქართველოში მოქმედებს სპორტული ნარდის ფედერაცია და ტარდება ჩემპიონატები და ტურნირები. ზუსტი თარიღები და პირობები ფედერაციასთან უნდა გადაამოწმო.
- შემიძლია ონლაინ ვითამაშო ისე, როგორც ეზოში?
- დიახ. tamashebi.cc-ზე ნარდი ქართული წესებით თამაშდება, ოინით, მარსით და კოქსით, ბრაუზერში, ჩამოტვირთვის გარეშე.
- რატომ ჰქვია კამათლის რიცხვებს სხვა ენის სახელები?
- რადგან თამაში საქართველოში სპარსულენოვანი სამყაროდან მოვიდა და სახელებიც თან მოიყოლა. იაქი, დუ, სე, ჩარი, ფანჯი და შაში სპარსული რიცხვებია ერთიდან ექვსამდე; ქართულ ნარდში ისინი დღემდე შენარჩუნდა.
ნარდი tamashebi.cc-ზე უფასოა. ზოგ მაგიდაზე Domino Coin გამოიყენება — ეს ვირტუალური ქოინია, ფული არ არის და ფულზე არ იცვლება. თამაში გასართობად და ოსტატობისთვისაა.